Κεφάλαιο 3

Το παρόν κεφάλαιο χωρίζεται σε δύο μέρη, το πρώτο αναλύει την έννοια του διαλόγου και του αντιδιαλόγου μέσα από τη συνάντηση των ανθρώπων για την ονομάτιση του κόσμου. Μια διαδικασία κριτικού στοχασμού στηριζόμενη στην αγάπη, το σεβασμό, την ελπίδα, την ταπεινοφροσύνη και την πίστη. Το δεύτερο μέρος αναφέρεται στο σχεδιασμό της έρευνας ενός παραγωγικού θέματος. Πρόκειται για μία έρευνα, η οποία εμπλέκει ενεργά τα «υποκείμενα» της.

Διάλογος είναι η συνάντηση μεταξύ ανθρώπων για την ανακάλυψη και ονομάτιση της πραγματικότητας. Είναι ένα εργαλείο εξανθρωπισμού ή απανθρωπισμού και ενέχει την εξουσία. Πρόκειται για ένα μέσο με το οποίο οι άνθρωποι αποκτούν νόημα. Ο διάλογος είναι μια οριζόντια σχέση που έχει σα λογική συνέπεια την αμοιβαία εμπιστοσύνη ανάμεσα στους διαλεγόμενους.

Σημαντικό ρόλο στο διάλογο έχουν ο αφελής και ο κριτικός στοχασμός. Μέσα από το στοχασμό εγκαινιάζεται η διερεύνηση του θεματικού σύμπαντος του λαού και της παιδείας αυτού ως διαλεκτική σχέση ανάμεσα στον καθορισμό των ορίων και της ελευθερίας του. Μέσω αυτού ξεπερνιούνται οι οριακές καταστάσεις που εμποδίζουν την κατανόηση της πραγματικότητας και των στοιχείων που την αποτελούν. Ο διάλογος βοηθά στην κριτικά μορφωτική έρευνα για την κατανόηση της ολικής πραγματικότητας. Η αλλαγή του λαού ολοκληρώνεται μέσω του αναστοχασμού και της επεξεργασίας των ιδεών. Με αυτόν τον τρόπο ανακαλύπτεται η πραγματικότητα και γίνεται η ιστορική ενημέρωση και η ανάδυση, επέμβαση σε αυτήν, μέσω της κριτικής συνειδητοποίησης.

Ο διάλογος είναι το βασικό συστατικό της προβληματίζουσας μεθόδου, το περιεχόμενο της οποίας καταρτίζεται και οργανώνεται από την κοσμοαντίληψη των εμπλεκόμενων στην εκπαίδευση όπου βρίσκονται και τα παραγωγικά θέματα τους. Για να μπορέσει να υπάρξει πραγματική εφαρμογή της προβληματίζουσας μεθόδου χρειάζεται να διερευνηθούν τα σημαντικά προς τους ωφελούμενους θέματα. Η διερεύνηση των σημαντικών – παραγωγικών θεμάτων ξεκινά αφού χτιστούν οι σχέσεις αμοιβαίας εμπιστοσύνης και κατανόησης με τον πληθυσμό υπό έρευνα.

Αφού καθοριστεί ο σκοπός της έρευνας, γίνεται παρατήρηση και οργανώνεται η παιδαγωγική δράση. Μέσα από τη συλλογή στοιχείων από τον υπό έρευνα πληθυσμό προκύπτει η ανάγκη για κωδικοποίηση των πληροφοριών. Ακολουθεί η διαδικασία αποκρυπτογράφησης των σημαντικών εννοιών που παρουσιάστηκαν από τους συμμετέχοντες. Τέλος, γίνεται συστηματική και ολιστική μελέτη των ευρημάτων της έρευνας και έπειτα ξαναπαρουσιάζεται στο λαό μέσα από διάφορες μεθόδους.

Έρευνα παραγωγικού θέματος – Η έρευνα της σκέψης των ανθρώπων που από κοινού προσπαθούν να ανακαλύψουν την πραγματικότητα.

Στάδιο 1ο Προκαταρκτική γνωριμία

Βήματα:

  • Συγκατάθεση:

–         Αμοιβαία Εμπιστοσύνη

–         Κατανόηση

–         Συμφωνία

  • Εκπαίδευση παρατηρητών (ορίζονται στο βιβλίο ως φιλικοί παρατηρητές). Στόχος της εκπαίδευσης είναι η απόκτηση κριτικής κοσμοαντίληψης για τη θεματική διερεύνηση ως:

–         Παιδαγωγική επιδίωξη

–         Πολιτιστική δράση.

  • Σκοπός – Κώδικα (οι ερευνητές θέτουν τον κριτικό σκοπό τους για την υπό μελέτη περιοχή σαν να ήταν για αυτούς ένας μοναδικός και ζωντανός κώδικας που θέλει αποκρυπτογράφηση).
  • Παρατήρηση του όλου μέσω των μερών του και καταγραφή (είναι η σύνταξη έκθεσης από κάθε παρατηρητή και τήρηση σημειωματάριου – ημερολογίου).
  • Συναντήσεις αξιολόγησης:

–         Παρουσίαση εκθέσεων παρατηρητών

–         Αναθεώρηση των θεωρήσεων

–         Σύσκεψη αξιολόγησης και κριτικής

–         Οργάνωση παιδαγωγικής δράσης.

Στάδιο 2ο Ανάπτυξη κωδικοποιήσεων

  • Ανάπτυξη κωδικοποιήσεων:

–         Αντικείμενα για τις αποκρυπτογραφήσεις

–         Παρουσίαση οικείων καταστάσεων για αναγνώριση από τον υπό εξέταση πληθυσμό

–         Ανάλυση πραγματικότητας.

  • Οργάνωση κωδικοποιήσεων (σε μια θεματική βεντάλια).
  • Ανακάλυψη νέας γνώσης – Μετασχηματισμός.
  • Ταυτόχρονη προβολή διαφόρων καταστάσεων:

–         Αξία συνεισφοράς

–         Βασική κωδικοποίηση

–         Δευτερεύουσα κωδικοποίηση

–         Αίσθηση του όλου.

Στάδιο 3ο Κύκλος θεματικής έρευνας/ Αποκρυπτογραφικοί διάλογοι

  • Κύκλοι θεματικών εννοιών:

–         Ανάλυση υλικού από τη διακλαδική ομάδα:

ü  Συντονιστής αποκρυπτογράφος

ü  Ειδικοί παρατηρητές

ü  Παρατηρητές των αποκρυπτογράφων.

–         Κάθαρση (μέσω αυτής οι συμμετέχοντες εξωτερικεύουν μια σειρά αισθήματα και γνώμες τους, για τον εαυτό τους, για τον κόσμο, και για τους άλλους. Κάτι που ίσως δε θα το έκαναν σε διαφορετικές περιστάσεις).

–         Διαλογική φύση της εκπαίδευσης η οποία αρχίζει με τη θεματική διερεύνηση.

Στάδιο 4ο Συστηματική διακλαδική μελέτη των ανακαλύψεων

  • Ταξινόμηση θεμάτων που εκφράστηκαν ανά κατηγορία και επιστημονική κατεύθυνση.
  • Παρουσίαση κατηγοριών στην ομάδα.
  • Συζήτηση επί των σχεδίων, των κατηγοριών και υποδείξεις από την ομάδα.
  • Σύνδεση των κατηγοριών και διαχωρισμός των σημαντικών θεμάτων.
  • Εισαγωγή συνδετικών θεμάτων (δεν έχουν υποδειχθεί άμεσα από τον ερευνώμενο πληθυσμό, αλλά θεωρούνται αναγκαία από τους ειδικούς να συμπεριληφθούν).
  • Κωδικοποίηση.
  • Προετοιμασία διδακτικού υλικού:

–         Αναζήτηση ειδικών επί του κάθε θέματος και παρουσίαση του υλικού (χρήση διαφόρων μεθόδων όπως κριτική ανάλυση άρθρων εφημερίδων, θεατρικά δρώμενα, συνεντεύξεις από ειδικούς κ.α) στο μορφωτικό κύκλο.

–         Ετοιμασία υλικού και πρόσθεση μικρών εισαγωγικών οδηγιών.

  • Ξαναπαρουσίαση στο λαό των θεμάτων του:

–         Καθήκον δασκάλων, ενημέρωση για το γενικό πρόγραμμα της εκπαιδευτικής καμπάνιας. Ο λαός το αποδέχεται γιατί προκύπτει από αυτόν.

–         Οι εκπαιδευτές εξηγούν την παρουσία των συνδετικών θεμάτων, που στηρίζονται στο διαλογικό χαρακτήρα της παιδείας.

Το περικομμένο πρόγραμμα, το οποίο δεν προχωρά στην προκαταρκτική θεματική έρευνα:

α. Επιλογή μερικών βασικών θεμάτων βάση εμπειρίας, γνώσεων και κατάστασης. Αυτό χρησιμεύει στις «κωδικοποιήσεις της έρευνας».

β. Έναρξη με εισαγωγικά θέματα και ταυτόχρονη αναζήτηση περαιτέρω θεματικής έρευνας.

γ. Τίθεται ως βασικό θέμα η ανθρωπολογική έννοια της κουλτούρας από όπου και προκύπτουν οι διάφορες πλευρές του εκπαιδευτικού προγράμματος.

δ. Πρόκληση για πρόταση θεμάτων από τους εκπαιδευόμενους και η άμεση συζήτηση τους.

    • Effie & Athina
    • 7 Μαρτίου 2010

    Μεγάλη έμφαση στο παρόν κείμενο δίνεται στη σημασία του λόγου ο οποίος περιλαμβάνει τη σκέψη και τη δράση. Για αυτό και ορίζεται ο λόγος ως μετασχηματιστικό όργανο του κόσμου. Σημαντική είναι η προσπάθεια διαίρεσης της σκέψης και της πράξης που γίνεται για την αποδυνάμωση του λόγου. Κάποια από τα προβλήματα του λόγου είναι η κενολογία, το λέω για να λέω – η μη πράξη. Σήμερα βλέπουμε τους πολιτικούς, τους δασκάλους να σπαταλούν αλόγιστα το χρόνο τους στο να μιλάνε χωρίς όμως να οδηγούνται σε πράξη. Ο βερμπαλισμός είναι αναπόφευκτος όταν δε μπαίνουμε στη διαδικασία να ενώσουμε λόγο και πράξη. Από την άλλη πλευρά, ομάδες ανθρώπων που θέλουν να αντιδράσουν απέναντι στις καταστάσεις καταφεύγουν στον ακτιβισμό. Οι πράξεις από μόνες τους δεν μπορούν να οδηγήσουν στο λόγο. Χρειάζεται συνεργασία μεταξύ της σκέψης, του λόγου και των πράξεων.

    Η ονομάτιση του κόσμου είναι η πλέον κριτική στάση του ατόμου, μέσα από αυτήν μπορεί να σχηματιστεί το άτομο και να μετασχηματίσει τον κόσμο του, σε αυτό συμβάλει ο λόγος. Ο λόγος είναι ατομικό, κοινωνικό και πολιτικό δικαίωμα του κάθε ανθρώπου. Μέσω του λόγου αρχίζει και χτίζεται και ο διάλογος, έχουν άρρηκτη σχέση μεταξύ τους, ενυπάρχουν και αλληλοσυμπληρώνονται. Οι άνθρωποι πρέπει μέσα από την εκπαίδευσή τους να μάθουν ότι ο κόσμος που τους περιτριγυρίζει καθορίζεται από αυτούς τους ίδιους και τη στάση τους. Ο καθένας από εμάς ξεχωριστά και όλοι μαζί θα ονοματίσουμε τον κόσμο που θέλουμε να ζούμε και μέσα από το διάλογο θα μπορούμε να τον έχουμε.

    Ο διάλογος είναι μια υπαρξιακή αναγκαιότητα, είναι το νόημα του ανθρώπου. Είναι η ένωση της σκέψης και της δράσης μεταξύ διαλεγόμενων. Πρόκειται για ένα εργαλείο εξανθρωπισμού ή απανθρωπισμού, ανάλογα πως θα χρησιμοποιηθεί. Για να υπάρξει διάλογος πρέπει να προϋπάρχουν κάποια στοιχεία όπως αγάπη, να μην υπάρχει κυριαρχία, να μην υπάρχει φόβος, να υπάρχει ελευθερία, ταπεινοφροσύνη, να λείπει η αλαζονεία, να υπάρχει πίστη, εμπιστοσύνη ανάμεσα στους διαλεγόμενους. Άλλα χαρακτηριστικά είναι αυτό της ελπίδας και της απελπισίας, της αυθεντικότητας, της ειλικρίνειας. Βασικό στοιχείο όμως όλων στο διάλογο είναι ο κριτικός στοχασμός και η καλλιέργεια του μέσα από εκπαιδευτικές δραστηριότητες. Οι συνθήκες που επιτρέπουν τον διάλογο είναι το πλαίσιο (καταστάσεις συγκεκριμένης χρονικής στιγμής, ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του ατόμου κ.α.) στο οποίο αναπτύσσεται, ο ρόλος και η εξουσία του ατόμου τη στιγμή που πραγματοποιείται ο διάλογος, η θεματική ενότητα πάνω στην οποία εξελίσσεται αυτός και η ύπαρξη ή μη κοινών στόχων και διεκδικήσεων. Δεν μπορεί απλά να είναι μία ανταλλαγή απόψεων. Ο καθένας πρέπει να είναι σε θέση να τροποποιήσει την αρχική του θέση, κάτι που προϋποθέτει αποδοχή και σεβασμό μεταξύ των διαλεγόμενων, κριτική σκέψη και στάση. Μόνο με αυτόν τον τρόπο θα ονοματιστεί η πραγματικότητα όλων με το συγκερασμό των απόψεων των συμμετεχόντων στο διάλογο.

    Η εκπαίδευση καλλιεργεί τις προϋπάρχουσες κοινωνικές δομές, είναι ένα είδους θερμοκηπίου το οποίο προσπαθεί να μπολιάσει τα παιδιά με τις κυρίαρχες τάσεις της κοινωνίας και του συστήματος. Η εκπαίδευση για αυτό το λόγο χρησιμοποιεί την τραπεζική μέθοδο μάθησης. Το εκπαιδευτικό σύστημα ουσιαστικά περνά τις απόψεις των δασκάλων και των διαμορφωτών των αναλυτικών προγραμμάτων τους στα παιδιά χωρίς να ενδιαφέρονται για το τι τους αφορά. Επίσης σε όλο αυτό το σύστημα δεν παίζει ρόλο η προσωπικότητα του παιδιού η οποία και δεν αναπτύσσεται ισόρροπα με το γνωστικό τομέα. Η κριτική σκέψη δεν καλλιεργείται, αντίθετα υποβιβάζεται, γιατί το σχετικό πρόγραμμα δεν την περιλαμβάνει. Ενθαρρύνεται με αυτόν τον τρόπο η παθητικότητα των μαθητών και τους καλλιεργείται ο φόβος, έτσι ώστε ως ενήλικες είναι πιο ευάλωτοι στην καταπίεση χωρίς να την αντιλαμβάνονται άρα και να επαναστατούν.

    Η ανθρωπιστική – προβληματίζουσα παιδαγωγική θέτει άλλους στόχους, χρονοβόρους και μακροπρόθεσμους αλλά πιο γνήσιους αφού πηγάζουν από τους ίδιους τους μαθητές. Οι «επαναστάτες» δάσκαλοι και «ηγέτες» ανοίγουν πραγματικό διάλογο με τους μαθητές και το λαό ώστε να κατανοήσουν την αντικειμενική κατάσταση στην οποία βρίσκονται, το πώς αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα και τι θα ήθελαν να κάνουν για να την αλλάξουν, αν επιθυμούν να την αλλάξουν. Αυτή ορίζεται και σαν πολιτιστική επιδρομή. Για να είναι επιτυχημένο ένα τέτοιο πρόγραμμα χρειάζεται να γίνει κατανοητό το παρόν, η υπάρχουσα συγκεκριμένη κατάσταση και η διάθεση για λύση ή αλλαγή της προβληματικής κατάστασης. Η κατανόηση αυτή δε μας δείχνει μόνο την άποψη του λαού για τον κόσμο αλλά και τη θέση του σε αυτόν. Μέσα από μία τέτοια μάθηση οι μαθητές καταλαβαίνουν ότι το σχολείο και η εκπαίδευση είναι το βασικότερο όπλο στην αλλαγή του κατεστημένου.

    Η διερεύνηση της πραγματικότητας του λαού ορίζεται μέσα από την αναζήτηση του περιεχομένου της εκπαίδευσης, έτσι όπως διαμορφώνεται από το λαό ή τους μαθητές. Αυτό που ονομάζει και ο Freire θεματικό σύμπαν, το σύμπλεγμα των παραγωγικών θεμάτων (θεμάτων που γεννούν άλλα θέματα). Με αυτή τη διερεύνηση η διαλογική παιδεία αποκτά περιεχόμενο και αρχίζει η μορφωτική δράση που στηρίζεται σε όλα τα στοιχεία του διαλόγου, την ελευθερία και προπάντων τον κριτικό στοχασμό.

    Ο κριτικός στοχασμός και η παιδεία βοηθούν να ξεπεράσει το κάθε άτομο τις οριακές καταστάσεις του μέσω των οριακών ενεργειών και έτσι επιτυγχάνονται οι μεταμορφωτικές αντιδράσεις. Αν και μόνο το ίδιο το άτομο το θέλει, αυτό είναι ταυτόχρονα ατομική και ομαδική δουλειά.

    Όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω επηρεάζονται και επηρεάζουν την κάθε εποχή που έχει το δικό της σύστημα, αξίες, ελπίδες, αμφιβολίες, συμπλέγματα ιδεών, πολιτικά συστήματα, κοινωνικές δράσεις – κινήματα, έννοιες, προκλήσεις κ.α. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά που επικρατούν στη σημερινή εποχή είναι αυτό του ανταγωνισμού, το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό κ.τ.λ. Αυτή η όλη θεωρία έχει περάσει τόσο βαθιά στην καθημερινότητα μας που είναι πια βίωμα, τόσο εκλογικευμένο και τόσο κοντά μας. Δημιουργούνται διάφοροι μύθοι και ιστορίες γύρω από αυτήν την έννοια που είναι τόσο δική μας που ακόμα και στην ανάλυση του πιο κριτικά σκεπτόμενου ανθρώπου μπορείς να τη δεις. Αυτό σημαίνει ότι η κριτική και δυναμική αντίληψη του κόσμου στη σημερινή εποχή είναι πιο δύσκολη από παλαιότερα. Το πολύπλοκο σύστημα και όλα τα γύρω από αυτό στοιχεία περιπλέκουν την κατάσταση μας και μας δυσκολεύουν στην κατανόηση και νοηματοδότηση του κόσμου μας. Με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να προχωρήσουμε σε μετασχηματισμούς και αλλαγές.

    Ακριβώς λόγω της πολυπλοκότητας δε μας είναι εύκολη η κατανόηση του συνόλου των καταστατικών στοιχείων της πραγματικότητας μας και των αλληλεξαρτήσεων της. Δεν αντιλαμβανόμαστε το σύνολο της πραγματικότητας και πως αυτή επιδρά στην προσωπική, κοινωνική και πολιτική ζωή μας. Αυτό δυσχεραίνει σήμερα που οι πληροφορίες έρχονται από παντού, κατευθυνόμενες από διάφορα υποσυστήματα του κυρίαρχου συστήματος. Τόσα στοιχεία από τόσες διαφορετικές μεταξύ τους πηγές πως μπορείς να τα συνταιριάξεις, να κατανοήσεις τις αλληλεξαρτήσεις τους; Τελικά σήμερα πως μπορεί να είναι κριτικά σκεπτόμενος ένας άνθρωπος; Είναι τόσα που χρειάζεται να συμπεριλάβει στην κρίση του, τόσα διαφορετικά μηνύματα. Μήπως ακόμα και αυτό που λέμε κριτική σκέψη κατευθύνεται από την κοινωνική και πολιτική μας στάση; Μήπως δηλαδή δεν συμπεριλαμβάνουμε στον κριτικό μας τρόπο σκέψης θεματικές και προσεγγίσεις που δεν είναι κοντά μας; Μήπως αυτό είναι περιορισμένη κριτική σκέψη που δεν αγγίζει όλα τα θέματα;

    Για να μπορούμε να πούμε ότι σκεφτόμαστε κριτικά αρκεί να μη συμφωνούμε με κάποια κατεστημένα συστήματα και κάποιες κυρίαρχες ιδεολογίες. Άρα αφαιρούμε από τον τρόπο σκέψης μας πολλά ζητήματα τα οποία δεν ταιριάζουν σε εμάς και στον τρόπο που θέλουμε να σκεφτόμαστε. Τα αφαιρούμε μη αξιολογώντας τα και πιθανόν μη προσεγγίζοντας την πραγματικότητα του συνόλου.

    Για να επιτευχθεί η προβληματίζουσα εκπαίδευση χρειάζεται αρκετή δουλειά προετοιμασίας ώστε να κατανοήσουμε με ποιον τρόπο οι μαθητές αλλά και όλοι όσοι εμπλέκονται στην εκπαίδευση επιθυμούν να μάθουν. Ο Freire προτείνει μια διαδικασία που αν προσαρμοστεί στις ανάγκες του κάθε εκπαιδευτικού ή ειδικού θα μπορεί να προσφέρει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα τόσο στην ομάδα που θα συμμετάσχει στη διερεύνηση όσο και σε άλλους που έρχονται σε επαφή με την ομάδα αυτή. Είναι εφικτό και μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην τάξη, στη γειτονιά, σε μια ομάδα αποκλεισμένων ατόμων έως και σε όλη τη χώρα μέσω μικρών βημάτων και συγκεκριμένων στόχων.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: